Николај Лоски

ХРИСТОС ВО МИСЛАТА НА ДОСТОЕВСКИ

 

Тежнеејќи кон Бога и кон апсолутното Добро, настојувајќи да живее со чист и праведен живот, човекот честопати желно се прашува дали идеалот на доброто е остварлив овде на земјата. Величината и оригиналноста се состои во тоа што христијанството како религија дава позитивен одговор на тоа прашање и овој одговор го нуди во најјасна форма; Црквата ја создала догмата за Богочовештвото на Исуса Христа, Таa, со своето учење, помогнала Неговиот живот да стане нешто блиско и сфатливо за секој човек. Цел еден култ е во знакот на Христовиот лик, Кој за нас е „Патот, Вистината и Животот“.

„Христос дошол – пишува Достоевски – за да би сфатило човештвото дека природата на човечкиот дух може да се објави и во таков небесен сјај – на дело и во плот – а не само како сон и идеал. Христовите следбеници кои ја обоготвориле таа озарена плот, посведочиле во најстрашни маки колку се среќни што во себе ја носат таквата плот, што го подржаваат совршенството на тој Лик и што веруваат во Неговото тело“.

По своја прилика, конципирајќи го одговорот на Кавелиновото отворено писмо по повод неговиот говор во чест на откривањето на споменикот на Пушкин (писмото е објавено во „Весник на Европа“ 1880 година, во месец ноември), Достоевски запишал една мисла во својата бележница за цврстите основи на моралот, кој е заштитен од сите деформации:

„Ако не го признаеме авторитетот на верата и на Христа, ние ќе западнеме во секакви заблуди. Постојат морални идеи. Тие потекнуваат од религиозното чувство, но тие не можат да се докажат исклучиво логички. На тоа тло, на кое сега стоите, вие секогаш ќе бидете поразени. Вие цврсто ќе застанете кога ќе прифатите дека моралните идеи постојат, но тоа не може да се докажува (тоа е допир со други светови). Човечката вера за можност на допир со други светови е упорна, постојана – а тоа е особено значајно“.

Тоа се оние истите идеи кои ги изнесува и старецот Зосима: „ Ние на земјата навистина сме заблудени. И пред нас да го нема драгоцениот Лик на Христа, би пропаднале и сосема би скренале од правиот пат, исто како човечкиот род пред потопот. Многу работи на земјата од нас се скриени, но, во замена ни е дарувана тајната за да можеме да ја почувствуваме живата врска со оној свет, со горниот и вишиот свет, а корените на нашите мисли и чувства не се овде, туку во оние светови. Затоа философите велат дека суштината на тварите не може да се сфати на земјата. Бог зел семе од разни светови и го посеал на оваа земја, подигнал Своја градина, и никнало сè што никнало, и она што никнало живее и ја чувствува живата врска, живо е чувството на твојот допир со тајната на оние светови; ако во тебе слабее или исчезнува тоа чувство, тогаш умира и она што веќе никнало во твојата внатрешност. Тогаш ќе станеш рамнодушен кон животот, па дури и ќе го замразиш“.

Таа неопходна врска, меѓу моралното совршенство и верата во Христа, ја сфаќаат само оние луѓе кои се потполно свесни за апсолутниот идеал на личноста. Значи, обожувањето на личноста, која може да стане еден член во Царството Божјо, тоа е тој „допир со оние светови“. Сите велики црковни отци, посебно отците на Црквата од Исток, се сложуваат дека обожувањето е конечната цел на целокупниот живот. Но, и на предхристијанската грчка мисла ù била позната таквата идеја. Според Платон, целта на животот се состои во „поистоветување со Бога по можност“- во списот „Тает“. И според Аристотел, Бог е највисокиот идеал кон кој стреми целиот свет, како објект на својата љубов. Платоновото учење за Бога и поистоветувањето со Него како највисока цел во животот, било широко распространето: само да се потсетиме на подоцнежните платоночари од I-от и II-от век по Христовото раѓање, а посебно на творецот на неоплатонизмот – Плотин и на неговите следбеници.

За да би се остварил идеалот на ваквото обожување на човекот потребни се посебни услови – соодветна организација на животот во светот и блиска врска помеѓу светот и Бога. Најважен услов е боговоплотувањето, т. е. соединувањето со светскиот процес на Самиот Син Божји, Кој ја створил идејата за човечкото совршенство и ја потврдил со Својот живот. Синот Божји, Кој постоел пред сите векови, дошол на земјата во ликот на земниот човек Исус Христос и Он е пример на овоплотеното добро – Он е учител на доброто и што е најважно, Он е благодатен Творец, Кој ја преобразува природата на огревовениот човек, кој слободно Го засакал и кој е желен за преображение.

Мислата за таквиот Христос посебно се наметнала на Достоевски на денот на смртта на неговата прва жена на 16 април 1864 година.

„Маша лежи на масата – пишува Достоевски – ќе се видам ли со Маша? Да се сака човекот како самиот себе, според Христовата заповед, е невозможно. На земјата нè врзува законот на личноста. „Јас“ е препрека. Тоа го можел единствено Христос, но Христос е вечен идеал од пред сите векови, и во Него тежнее, и по законот на природата и треба да тежнее, човекот. Меѓутоа, по појавата на Христа во плот, како идеал на човекот, станало јасно како ден, дека највисокиот последен степен на развојот на личноста мора да доведе до тоа дека човекот треба да најде, да осознае и да се увери со целото свое битие дека она највисокото што може да го стори од својата личност, во полнотата на развојот на своето „јас“, е уништување на тоа „јас“ и да направи целосно предавање на себеси, неограничено и несебично. И, тоа е најголемата среќа. На тој начин законот на „јас“ се слива со законот на „хуманизмот“ и овде (а, тоа се двете најголеми противречности) се негира едното во име на другото. Во тој момент се постигнува највисоката цел на индивидуалниот развој, која секој принцип го наоѓа за себе.

Тоа е рајот Христов. Целата историја, како на човештвото во целина, така и на секоја поединечна личност, е развој, борба, тежнеење во правецот на достигнување на таа цел.

Но, ако таа цел е она конечното до што човештвото треба да стигне – кога тоа ќе биде остварено, тоа понатаму нема да се развива, т. е. нема понатаму да се бори, да освојува и секогаш во падот да го губи својот идеал, па повторно кон него да се стреми – тогаш човекот на земјата е само суштество во развој, значи, не е нешто конечно, туку нешто минливо.

Но, да се освојува таквата цел тоа е бесмислено, ако при освојувањето на самата цел сè исчезнува, т. е. – ако по постигнувањето на таа цел нема живот за човекот.

Од сето ова произлегува дека идниот рајски живот постои.

Каков живот е тоа, каде се наоѓа, на која планета, во кој центар – во кое крило на некоја општа синтеза, значи, во Бога – ние за тоа не знаеме. Ние знаеме само една црта на идната природа, на идното битие, кое тешко би можело да се нарече човек (според тоа, ние  немаме поим во каков облик ќе постоиме). На таа црта укажал Христос, Он за неа говорел, бидејќи, Он е конечниот идеал на развојот на човештвото.

Антихристите се лажат кога го негираат христијанството истакнувајќи вакви примери: „Ако христијанството е вистина која царува на земјата, зашто човекот сè уште страда, зашто човекот на човек не му станал брат?“

Сосема е разбирливо заради што: заради тоа што тоа е идеал за идниот и конечен човечки живот, а човекот на земјата е минлива состојба.

Тоа ќе се случи, но ќе биде по постигнувањето на целта, кога човекот по законите на природата ќе биде преобразен во друга природа.

Самиот Христос, Своето учење го проповедал како идеал. Он Самиот говорел дека до крајот на светот ќе постои борба, развој (учење), бидејќи тоа се природни закони и животот на земјата постојано се развива, но, таму… таму ќе биде потполно синтетичко битие, кое еднакво се усовршува и за кое е речено дека за него „ниту времето нема повеќе да постои“.

Тоа ќе биде полно единство на „јас“, т. е., на знаење и синтеза со сите и со сè. „Љуби ги сите како себе“. Тоа на земјата е невозможно, бидејќи противречи на законот на развитокот на личноста и на остварувањето на конечната цел со која човекот е поврзан. Според тоа, тој закон не е идеален како што зборуваат антихристите – тоа е нашиот идеал.

И сето тоа зависи од ова: Дали се прифаќа Христос како конечен идеал на земјата, т. е. во име на верата христијанска. Ако веруваш во Христа значи дека веруваш оти ќе живееш вечно.

Дали, во таков случај, идниот живот постои за секое „јас“? Велат дека целиот човек умира и се распаѓа. Но, ние веќе знаеме дека тоа не е така. Човекот физички го раѓа својот син и на него му пренесува дел од својата личност; исто така, и во морален поглед, тој остава свој спомен меѓу луѓето (карактеристично е она „Вечнаја памјат“ на нашите парастоси) – според тоа, човекот, со еден дел од својот живот на земјата, учествува во идниот развој на човештвото. Ние сосема јасно знаеме дека споменот на великите двигатели на човештвото живее меѓу луѓето (еднакво како и споменот на големите злосторници), па дури човекот смета дека тоа е за него најголема среќа ако во нешто личи на нив. Значи дел од тие природи влегува со телото и духот во други луѓе. Христос целиот влегол во човештвото и човекот се стреми да се преобрази во Христовото „Јас“, како во свој идеал.

Кога сето тоа ќе го постигне, тој гледа дека и сè останато што е на земјата ја остварувало својата цел, влегло во состав на неговата конечна природа т. е. – во природата Христова. (Синтетичката природа Христова е запрепастувачка. Тоа е природата на Бога – значи Христос е слика Божја на земјата). Како тогаш воскреснува секое „јас“ – во општата синтеза – тоа е тешко да се замисли.

Но она што е живо, што не умрело и што се одразило во конечниот идеал – ќе мора повторно да се нурне во конечниот, синтетички и бесконечен живот. Ние ќе бидеме личности на разни нивоа („има многу станови во куќата на Мојот Отец“).

Сите тогаш себеси ќе се почувствуваат и ќе се препознаат. Но како ќе биде тоа, во која форма, во каква природа – тоа човекот тешко ќе може на себе јасно да си го претстави.

Кога човекот не го запазил законот на таквото стремење кон идеалот, т.е., кога не ја принел љубовта на своето „јас“ на жртва на луѓето, на другото битие (јас и Маша) тој страда и таквата состојба на страдање се нарекува грев. И така, во човековиот живот исполнет со закон, т. е. – со жртва, секогаш мора да има страдање, а страдањето се наградува со рајските наслади. Во тоа е и земската рамнотежа. Во спротивно, постоењето на земјата би било бесмислено.

Материјалистичкото учење е општо мртвило и механика, значи – тоа е смрт.

Учењето на вистинската философија – е уништување на мртвилото, т. е. центар и синтеза на вселената и на нејзината надворешност (значи на предметноста) – е Бог и животот бесконечен“.

Овие мисли Достоевски ги запишал во време кога го завршил првиот дел на „Записите од подземјето“ и кога се подготвувал да го пишува вториот дел од таа книга. Тогаш на Достоевски му се открила бездната на злото која постои во човекот и тој насојувал да постигне чудесно преобразување на душата и на телото како би го совладал злото и како би го остварил идеалот на совршеното добро.

Преобразбата на човековата природа мора да биде длабока; Достоевски говори дека би било тешко да се нарече тоа ново битие човек. Секое битие, секоја човечка личност, во состојбата на рајското блаженство, ќе ја сочува својата индивидуалност.

Преобразбата на човекот, со цел за совладување на злото, подразбира интимна, онтолошка поврзаност помеѓу човекот и Христа Кој е овоплотен Логос. Злото на егоистичкото самољубие до таа мера владее над природата на огревовениот човек, што за избавување не е доволно да се имаат пред себе само примерите од животот на Исуса Христа; потребно е да се оствари блиска врска помеѓу светот и Христа, за силата на Христовата милост да би се пренела на луѓето кои слободно тежнеат кон Него и како би се остварила преобразбата на самиот човек. Таква блиска врска помеѓу тие битија навистина постои, заради фактот на нивните истоветни суштини. Но потполната истоветност на суштините помеѓу човекот и Бога е невозможна, и поради тоа, Второто Лице на Света Троица – Логосот, во име на благодатното соединување со светот, се овоплотило – прифаќајќи ја човечката природа. Тоа е Богочовекот – Он, по Својата божествена природа е истоветен по суштина со Бога Отецот и со Светиот Дух, а според човечката природа е истоветен по суштина со човештвото; Он е посредник помеѓу Бога и човекот.

Истоветноста според суштина меѓу човекот и Богочовекот во исто време е истоветност по суштина меѓу луѓето – во нивните взаемни релации. Човештвото е интегрален организам на чие чело се наоѓа Богочовекот Исус Христос. Црквата, на која, според христијанското учење, на видлив и на невидлив начин, ù припаѓаат сите битија кои искрено тежнеат кон доброто е Тело Христово и тоа во Русија посебно го истакнувал Хомјаков.

Достоевски добро ја уочил вистината за онтолошкото единство на целото човештво.

Христијанското учење за Бога, за личната индивидуална бесмртност, за Царството Божјо и органското единство на човештвото, содржи одредени неопходни услови за признавање на апсолутната вредност на секоја поединечна човечка личност – тоа е она што води кон апсолутното добро кое е реализирано на темелот на љубовта кон сите битија. Кога ќе се отфрли христијанското поимање на светот логички се стигнува до учењата кои ја намалуваат вредноста на човечката личност, кои ги занемаруваат нејзините права како апсолутна вредност. Позитивизмот, „научната философија“ и материјализмот ја отфрлаат идејата за трансцендентното Царство Божјо и така се спуштаат на ниво во кое идеалот повеќе не постои. Помеѓу тие следбеници имало и такви сфаќања на необично благородни луѓе – тие ја отфрлале христијанската метафизика, но го сочувале разбирањето за етичките заклучоци на христијанската наука и кон тие заклучоци се придржувале во животот; тие луѓе воопшто и не сонувале дека нивните наследници ќе ги отфрлат и тие морални обѕири и ќе завршат со прифаќање на „сè е дозволено“ – при остварување на она што си го поставиле како цел и задача. Таквиот процес запрепастувачки прецизно го предвидел Достоевски. Тој вели дека руските младинци извлекле екстремни заклучоци од учењата на „сите тие Милови, Дарвини, Штрауси“.

Достоевски напишал: „Ќе ми речат, ве молам: овие господа не учат ништо наопаку, иако Штраус, на пример, го мрази Христа, не е важно што тој исмевањето и плукањето на христијанството го одредил како основна цел на својот живот, тој сепак го обожава човештвото во целина, и неговото учење е возвишено и благородно до највисока можна мерка. Можеби е и така, можеби целите на сите тие современи водачи на европската прогресивна мисла се човекољубиви и величенствени. Но, мене ми изгледа сигурно и ова: дајте им на тие „современи, прекрасни учители“ целосна можност да го срушат старото општество и да изградат ново и ќе погледнете дека ќе настапи таков мрак, таков хаос, до таа мера нешто грдо, слепо и нечовечко, што под проколнувањата на човештвото ќе се сруши сето здание уште пред да биде завршено и изѕидано. Кога еднаш ќе биде отфрлен Христос, човечкиот ум ќе стигне до зачудувачки резултати“.

Оние кои ја негираат трансцедентноста на Царството Божјо ја мразат религијата како „опиум за народот“ – тие велат дека таа ги одвлекува луѓето од борбата за создавање на вземна благосостојба. На таквите старецот Зосима им одговара:

„Ако кај нас постои само една обична фантазија дека кога вие ќе го подигнете тоа свое здание сè ќе уредите со својот ум праведно и како што треба, но без Христа! Ако некои тврдат дека и тие, како што велат, тежнеат кон единството, и ако навистина во тоа веруваат оние меѓу нив кои се најпростодушни, тогаш дури можеме и да им се воодушевуваме на таа нивна простодушност. Навистина, кај нив има многу повеќе соништа и фантазии отколку кај нас. Тие мислат дека ќе го уредат светот праведно, но отфрлувајќи го Христа, но тие ќе завршат така што ќе го залијат светот со крв бидејќи крвта оди на крв, а оној кој за мечот се фаќа, од меч и ќе пострада. И да не е ветувањето Христово тие би се истребиле меѓусебно, па на земјата не би останале ниту два човека. Па и тие последните двајца не би умееле да се воздржат во својата гордост и последниот би го уништил претпоследниот, а потоа и самиот себе“.

Во наше време веќе се збиднува ова пророштво. Луѓето ја обоготворија државата, нацијата, расата, ја приграбија во свои раце власта и сметаат дека „сè е дозволено“ во интерес на остварувањето на нивните цели. Избавувањето од конечната катастрофа е можно само со враќање кон христијанскиот идеал за апсолутното добро во Царството Божјо: само така човекот може да се врати на патот на љубовта која го учи да ги љуби своите ближни, само така човекот може да се ослободи од фанатичната збудаленост која му ја наметнуваат разни еднострани учења, само така човекот може да се тргне од брзоплетите обиди да се усреќи народот против неговата волја и со помош на деспотското револуционерно насилство. Сфаќајќи ја оваа вистина, Достоевски, во своите романи, почнал да ги разобличува насилниците поставувајќи си себеси за цел да го прикаже позитивниот човек – човекот, кој во своите активности се раководи според примерот на Христа.