Смирението е најглавното средство со помош на кое можеме да го извршиме делото на нашето спасение. Смирението е нешто повеќе од добродетел – тоа е севкупниот христијански светоглед, почетокот на новозаветниот живот и самиот тој живот. Затоа преподобен Макариј Египетски во своите прекрасни творенија зборува дека смирението е знак на христијанството, т.е. критериум според кој можеме да определиме дали сме христијани или незнабошци; има ли во нас благодат, или нема; со Бога ли сме, или без Бога; среќни ли сме, или несреќни.

Без смирението ниту една од добродетелите нема за нас никаква спасителна сила. И може ли да биде поинаку, кога самата благодат – главното средство за нашето спасение, ни се дарува од Бога, само ако имаме смирение?! Смирението ја одредува насоката на целиот наш христијански живот, тоа е неговата основа.Поради смирението Господ ни дава благодат, а благодатта ни дава сила непоколебливо да ги пазиме Божјите заповеди. Извршувањето на заповедите, пак, нè прави учесници во Христовата радост, и овде и во идниот живот. Затоа, ако во нас има смирение, тогаш сите христијански добродетели ќе ни бидат својствени, бидејќи смирението е нивната основа.

Поради смирение и кротост благодатта ќе нè запази од сите непријателски сплетки, ќе ги преобрати сите наши таги во радост, ќе нè соедини вечно со Христа и ние уште за време на земниот живот ќе чувствуваме неискажлива небесна радост од тоа единство со Бога. Нека смирението биде за нас најпрвата и основна добродетел. Ако го имаме, тогаш ниеќе стекнеме прекрасна кротост со нејзината својствена возвишена добродетел – љубов кон непријателите. Зашто, само во присуство на смирение Господ ни ја дава Својата благодат, а единствено таа може да ни даде сила да ги сакаме оние кои нè оскрбуваат.

Спасително е да се потсетиме дека апостол Павле, говорејќи во своето Прво послание до Коринтјаните за љубовта како за највозвишен дар на Светиот Дух, под неа не го подразбира добротворството, па дури ни тоа да го раздадеме целиот свој имот на сиромашните. И тоа е јасно. Па нели и стомакоугодниците, и пијаници, и блудници, и горделивци и славољубивите луѓе често се занимаваат со добротворство?! Добротворноста, всушност е само подготвително скалило кон стекнување на дарот на совршената љубов, но таа не е самата љубов.

Тогаш што треба да подразбираме под љубов? Светите отци учат дека под совршена љубов треба ја подразбираме кротоста, т.е. кроткото прифаќање на нанесените навреди, зашто Господ бара од нас да имаме вистинска љубов кон нашите непријатели (Мат. 5:44), кон оние кои нè навредуваат. Господ сака да им проштаваме од сè срце. Кроткоста се изразува најпрво во молчење на устата кога нè оскрбуваат. Па зарем да ѝ одвратиш на навредата со кротост не е големо чудо!? Затоа преподобен Јован Касијан вели во своите прекрасни творенија дека кротоста, или кроткиот човек, е чудо на чудата.Кротост – тоа е нашето совршенство.

Затоа повеќе од сè ние треба да се стремиме да го стекнеме највозвишениот дар на Светиот Дух – совршената христијанска љубов и кротост. За да нè соедини со Себеси, Господ бара од нас, пред сè, кротост, велејќи: Дојдете при Мене… и научете се од Мене, зашто сум кроток и смирен по срце, и ќе најдете мир за своите души (Мат. 11:28-29). А тој мир не е ништо друго, освен блаженството на Небесното Христово царство. Станува јасно дека без кротоста ние никогаш нема да стигнеме при Христа, нема да се соединениме со Него, и тогашќе бидеме не блажени, туку најнесреќни луѓе. Кроткиот човек се наоѓа под посебна Божја заштита, а таа заштита е извор на сите неискажливи Божји милости кон нас, на целата наша среќа и блаженство – привремено и вечно. Оттука разбираме зошто светите отци велат: „Не барај чуда, туку барај кроток човек кој е чудо на чудата“.

Да ја бараме таа кротост и кон неа најмногу да се стремиме. Но, пред тоа треба да разбереме што претставува таа. Кротоста е детска незлобивост, и не само детска, туку и ангелска, и не само ангелска, туку дури нешто повеќе – Божествена. Најсвојствена и најсуштинска карактеристика на светителите била токму кротоста. Таква кротост имал преподобен Серафим Саровски. Кога во саровската шума гонападнале тројца разбојници, тој ја фрлил на земјата секирата што ја држел, ги поставил крстообразно раце на градите и кротко им рекол: „Правете со мене што сакате“. Разбојниците речиси до смрт го претепале светиот старец со неговата секира. Но, кога тие биле откриени и разобличени за извршениот престап, а потоа предадени на суд, свети Серафим се застапувал пред властите за да бидат ослободени од казна. И навистина, по неговото застапништво, разбојниците биле ослободени од затвор.

Тие дошле кај големиот Божји угодник да го молат за прошка и тој од сè срце, како роден татко, им простил. Таква кроткост имал и свети Тихон Задонски. Кога еден горд и злобен земјопоседник го удрил по лицето, светителот паднал во неговите нозете и му побарал прошка. Се разбира, во сета полнота и совршенство оваа прекрасна кротост ја поседувал нашиот Спасител. Кога Го тепале со трска по главата, овенчана со трновиот венец, кога Го плукале, Господ не го одвраќал Своето лице, туку кротко и тивко ги гледал Своите мачители. Кога почнале да Го распнуваат, Тој се молел за Своите егзекутори…

Еве кон каква благодат и кон каква највозвишена и прекрасна нејзина пројава треба да се стремиме со сето свое срце. И ако ја достигнеме таа кротост, ние ќе го достигнеме блаженството на Небесното Христово царство. Црковното предание ни кажува дека св. патријарх Јован Милостив и св. Григориј Палама, архиепископ Солунски, покажувале особена љубов кон оние кои ги оскрбувале. Кон овие светители треба да го приброеме и големиот оптински старец јеросхимонах Амвросиј, кој оние кои го навредувале ги сметал за свои големи добротвори. Тој ги советувал и другите да имаат таков однос кон нив, велејќи дека луѓето кои нè оскрбуваат, како со четка ја чистат нашата душа од сета нејзина нечистотија.

Долги години о. Јован Кронштатски смирено ги поднесувал страшните хули и клевети од еден свој помошник – протоереј и клучар на Соборниот храм „Св.Андреј“. Отец Јован можел да побара во Светиот Синод да го преместат тој свештеник на друго место, уште повеќе што тогаш бил негов член. Но,праведникот никому не се жалел и молчел. Кога смртно се разболел, од тешките страдања тој не наоѓал мир и молел да го стават де на фотелјата, де на постела. Тогаш свештеникот клучар се покајал, неговата совест почнала силно да го мачи.

Тој тргнал да го моли о. Јован за прошка. Во тоа време о. Јован седел во фотелјата и бил во полузанес. Кога му рекле дека дошол отецот клучар,праведникот ги собрал последните сили, станал, се доближил до него, му се поклонил и му ја целивал раката. Тоа големо смирение така го погодило отецот клучар, што тој се облеал во солзи и се фрлил во нозете на о. Јован. Од тој момент почнал на сите да им раскажува дека отец Јован е голем Божји угодник и дека такви праведници како него во Православната Црква имало само во првитевекови на христијанството.

На светителите во целата полнота се исполниле зборовите на Господа: На кого ќе погледнам: само на кроткиот и молчаливиот и на оној што трепери пред Моите зборови (Ис. 66:2 – слава. прев.). Зошто Господ, кога тука зборува за кротоста, спомнува и за молчанието? – За да ни покаже дека нашата кротост ќе се изразува во молчание. Но, може со уста да молчиме, а во срцето да имаме страшна злоба и омраза против нашите оскрбители. На Господа Му е угодно кога молчи устата,да молчи и нашето срце. Затоа, нека во тој случај молчењето на Христа предсудот да биде за нас постојан пример и зборовите од Евангелието: Исус молчеше (Мат. 26:63) да ни бидат главно, основно раководство во духовниот живот.

Секогаш да се сеќаваме на призивот на преподобен Серафим Саровски кон еден монах: „Молчи, молчи, постојано молчи!“ Се разбира, при навреди треба да молчи и нашата уста, и нашето срце, за да постигнеме кротост и совршена љубов. Но, некој може да рече: „Како да ја стекнеме таа кроткост, таа совршена љубов, кога сме толку слаби, толку немоќни и со своите сили ништо добро не можеме да направиме?“ Да, ние сме немоќни и слаби, но во нас е сесилната благодат на Светиот Дух, која и невозможното го прави возможно и достижно. Затоа Господ не само од некои луѓе, туку од сите нас, без исклучок, бара да се уподобуваме по совршенство на Самиот Него, велејќи: Бидете совршени, како што е совршен вашиот Отец небесен (Мат. 5: 48). И така, да се стремиме да стекнеме кротост и совршена љубов – тој врв на сите христијански добродетели! Но, врвот на планината не можеме да ја достигнеме без да ја искачиме целата планина. Затоа да се стремиме да ги стекнуваме сите добродетели, а најпрво – нивната основа: христијанското смирение.

Навистина, не е тешко да имаме смирение во смисла да ја знаеме сопствената гревовност. Не е тешко да се смируваме и пред Бога, свесни за сите свои слабости и целатаништожност. Но, многу е тешко да се смируваме пред своите ближни. За тоа пречи нашето сознание за нашата вообразена превознесеност над нив, бидејќи ние се сметаме за подобри од другите, дури и кога имаме многу големи недостатоци. Но, тие недостатоци ние секогаш ги оправдуваме, секогаш сме склони да ги минимализираме. Затоа, пак, ретко се случува да ги извинуваме недостатоците на своите ближни. Речиси секогаш ги обвинуваме и осудуваме, дури и за гревови кои тие ги немаат (направено) и кои постојат само во нашето гревовно и гордо вообразување.

Да се смируваме пред своите ближни, дури до степен на ропско служење, но не поради страв, туку од љубов кон нив, како што ни заповеда Господ на Својата Тајна вечера (Јован 13:14 -15). И затоа не треба да се сметаме себеси за подобри и повоздигнати од другите во својата зравствена состојба. Да го насочуваме вниманието на своето срце и ум само на сопствените гревови, а не кон гревовите на ближните, зашто љубовта се изразува во тоа – меѓусебно и снисходливо да учествуваме во поднесувањето на тешкотиите, т.е.недостатоците на нашите ближни. Блажени Августин вели дека ништо не нè воздигнува толку високо во Божјите очи, како снисходливото однесување кон недостатоците на ближните. За жал во нашите взаемни односи се забележува токму спротивната појава: не љубов еден кон друг, туку жестокост; не снисходлив, туку осудувачки однос кон недостатоците на ближните.

Осудата е омилена тема на нашите разговори, притоа таа често е придружена со клевета и чувство на злобна радост. Во случајот секогаш треба да ги помниме зборовите на големиот пастир на руската земја, о. Јован Кронштатски. Еднаш во негово присуство некој хулел еден човек што нему му бил познат. „Навистина ли е така?“, го прашал големиот пастир својот соговорник. „Навистина“, одговорил тој. „Штом е така, – рекол о. Јован, – да не зборуваме за гревовите на своите ближни. Имаме доволно сопствени гревови. И ако ги споредиме нашите гревови со гревовите на оние што ги осудуваме, тогаш можеби нашата сопствена гревовност ќе ја надмине нивната.“ Исто таков деликатен и внимателен однос кон душите на ближните имал и големиот оптински старец јеросхимонах Амвросиј. Кога во 1910 година бев во Оптина, една од најпреданите и омилени ученички на овој познат старец, монахиња Марија, ми рече дека од сите Божји угодници, најголеми се тројца – св. Николај, св. Серафим Саровски и отец Амвросиј Оптински. На моето прашање зошто кон најголемите светии ги прибројува само споменатите од неа, монахињата одговори: „Зашто тие се одликуваат со најголема љубов кон ближните, која се пројавувала со снисходлив однос кон нивните недостатоци“.

Со таква снисходливост се одликувал и Воронежкиот архиепископот Антониј, духовно близок на свети Серафим Саровски. По архипастирски долг му се налагало да ги разобличува пороците на своите ближни кои доаѓаат кај него, но архиепископот Антониј го правел тоа така што оној што го разобличувал не го чувствувал веднаш разоблиувањето и мислел дека тоа се однесува на некој друг. И едвај подоцна зборовите на праведниот и прозорлив светител, како измешани со благодатна сол, ја пројавувале својата божествена сила.

И разобличениот од архиепископот Антониј постепено се убедувал дека иако владиката ја беше започнал својата поука оддалеку, тоа се однесува токму за неговите недостатоци. Честопати светителот ја придружувал својата корисна поука со извинување: „Можеби – му велел тој на разобличениот, – јас сум Ве огорчил или сум Ве навредил со своите зборови, затоа Ве молам да ми простите заради Христа“. Но,особено со таков снисходлив однос кон недостатоците на ближните се одликувал преподобниот Серафим Саровски. Каква огромна љубов пројавувал тој кон луѓето, се гледа од однесување со оние кои доаѓале кај него како кај молитвеник со дрзновение и утешител во скрбите. Тој им се поклонувал до земја на грешни луѓе, често им ги целивал рацете и на мирјаните и ги нарекувал своја радост. Дури и кон јавно порочни лица преподобен Серафим се однесувал со лубов, која била неверојатна по своето снисходење, советувајќи ги и другите да се однесуваат така кон луѓето.

Во љубовта кон ближните преподобен Серафим се уподобил на Самиот Спасител, Кој не ја осудил паднатата жена, фатена од фарисеите во прељуба и доведена кај Него на суд. Да ни помогне Господ да имаме и ние таква голема љубов кон ближните, таква снисходливост кон нивните недостатоци. Според сведоштвото на светиот апостол Павле (Гал. 6: 2), кога ќе ја достигнеме таа љубов, ние ќе го исполниме целиот Христов закон, сите Негови спасителни заповеди. Тогаш крштенската благодат на Светиот Дух ќе заблеска во нас со Својатабожествена светлина. Тогаш над нас ќе се исполнат зборовите на чудесното црковно песнопение: Вие кои во Христа се крстивте, во Христа се облековте (спореди Гал. 3: 27), и благодатта на Крштението ќе биде за нас Христова одежда.

Таа Христова одежда, или благодатната божествена светлина, ќе нè запази од сите бесовски сплетки, од бедите и скрбите. Таа ќе нè запази од сите напади на бесовите, кога по смртта нашите души ќе ги преминуваат воздушните митарства. Таа одежда Христова – крштенската благодат, која сме ја преумножувале преку исполнување на заповедите и поднесување на скрбите, ќе нè запзаи и на Страшниот Христов суд. Како брачна одежда таа благодат ќе нè воведе во Небесниот чертог на нашиот Спасител и ќе стане за нас извор на вечна,непрестајна радост во Небесното царство на нашиот Господ Исус Христос.

Св.Серафим Соболев